فرض این نوشتار بر این است که فرد یا افرادی از درون شورای اسلامی شهر شفافیت را اولویت و ماموریت خود می‌دانند و برای تحقق آن تلاش می‌کنند. البته این فرض به معنای این نیست که در صورت نبود چنین فرد یا افرادی از درون شورا، باید از شفافیت شورای آن شهر نا امید شد. اما به دلیل اقتضائات مختلفی که با وجود و عدم وجود این فرض پیش‌ می‌آید لازم است که در ابتدا پیش فرض‌ها را مشخص کنیم. ان‌شاالله در سند جداگانه‌ای به اقدامات لازم در صورت عدم وجود عضوی همراه از شورای شهر خواهیم پرداخت.

در این نوشتار به مجموعه «شورای اسلامی شهر» و «شهرداری»،  « مدیریت شهری» اطلاق می‌شود.

گام نخست

برای برداشتن قدم‌های استوار و پایدار در راستای شفافیت شورا و شهرداری، یکی از مهمترین اقدامات نهادسازی برای همین منظور خاص است. بنابراین تشکیل کمیته‌ای با همین نام و با هدف شفافیت مجموعه مدیریت شهری شاید اولین اقدامی باشد که توسعه و پایداری سایر اقدامات را تضمین می‌کند. تجربه شورای شهر تهران در تشکیل کمیته «شفافیت و شهر هوشمند» نیز موید این ادعاست که وجود چنین کمیته‌ای ظرفیت‌های قانونی، بودجه‌ای، رسانه‌ای و اجتماعی فراوانی را در اختیار حامیان و همراهان شفافیت قرار می‌دهد. از جمله فواید تشکیل کمیته شفافیت می‌توان به موارد زیر اشاره نمود.

  • انسجام فعالیت‌ها و تدبیر برای طی مسیر:

    • یک عضو شورا خواه نا خواه با مسائل متعددی درگیر خواهد شد، از مراجعات مردمی گرفته تا امور تخصصی محوله از طریق کمیسیون و شرکت در جلسات مخالف شورا و شهرداری و غیره. لذا بدون وجود کمیته‌ای که دبیر و کارشناس مستقل و پیگیر داشته باشد، شفافیت عملا به مطالبه روشنفکرمابانه و لوکس بدل خواهد شد و توانی برای حرکت مجدانه در این زمینه وجود نخواهد داشت. بنابراین لازم است که تشکیلاتی هرچند کوچک و جمع و جور به منظور پیگیری شفافیت ایجاد شود و فرد یا افرادی صرفا وظیفه پیگیری شفافیت شورا و شهرداری را برعهده بگیرند.

  • کمک به ترویج مفهوم شفافیت:

    • بی شک برای پیشبرد شفافیت نیاز به حضور و همراهی مردم و رسانه‌ها خواهد بود. تشکیل کمیته‌ای به نام شفافیت باعث افزایش بسامد تکرار واژه شفافیت در رسانه‌های محلی خواهد شد که این اتفاق به نوبه خود به فرهنگ سازی و اشاعه این مقوله در میان عامه مردم کمک شایانی خواهد کرد.

  • افزایش توان پیگیری و مطالبه‌ جدی‌تر:

    • وجود کمیته سبب می‌شود، مطالبه شفافیت از یک دغدغه شخصی به یک مطالبه جدی از سوی شورای شهر بدل شود و مسئولین شهرداری در مواجهه با پرسش‌ها و مطالبات در این حوزه مسئولانه‌تر برخورد کنند.

  • دستیابی به امکانات بیشتر برای به ثمر رساندن شفافیت:

    • تشکیل کمیته باعث جذب بودجه و نیروی انسانی برای امور رسانه‌ای یا پژوهشی در این حوزه می‌شود که امری بسیار مغتنم است.

از آنجا که ماهیت شورا و شهرداری کاملا با یکدیگر متفاوت است، طبیعتا اقدامات در این دو حوزه نیز تفاوت‌هایی خواهند داشت. بنابراین اقدامات مربوط به این حوزه‌ها را به‌صورت مجزا ذکر می‌کنیم.

شفافیت شورای شهر

مجموعه شفافیت برای ایران در این حوزه ورود جدی و کاملی داشته است و با مطالعه تجربیات بین‌المللی و بررسی شهرهای موفق دنیا در حوزه شفافیت، مبارزه با فساد و افزایش اعتماد مردم به مدیریت شهری به مجموعه‌ای از شاخص‌ها برای شفافیت شورای شهر دست یافته است.

برای مشاهده مطالعات و مطالب این حوزه به لینک‌های زیر مراجعه فرمایید.

گزارش پژوهشی تفصیلی در باب شورای شهر:

transparency4iran.ir/post/660

نقشه جامع شفافیت شورای شهر:

transparency4iran.ir/post/674

یادداشت "شفافیت شوراها برای شفافیت ایران"

transparency4iran.ir/post/640

دسته بندی شاخص‌ها

شاخص‌های شفافیت شورا که در نقشه جامع شفافیت شورای شهر مورد اشاره قرار گرفته‌اند را می‌توان به شکل‌های مختلف از جمله فردی و جمعی، سخت و آسان از حیث تحقق، دارای پایگاه داده یا بدون پایگاه داده، دارای پشتوانه قانونی و بدون پشتوانه قانونی  تقسیم‌بندی کرد. به دلیل رویکرد عملیاتی در تهیه این یادداشت، اساس این نوشته را بر مهمترین نوع تقسیم بندی که همان مبانی حقوقی شفافیت مدیریت شهری است، قرار می‌دهیم.

نکته مهمی که باید به آن اشاره کرد این است که شاخص‌ها را نمی‌توان به مهم و غیر مهم تقسیم کرد به این دلیل که هر یک از شاخص‌ها وظیفه تاباندن نور به بخشی از مدیریت شهری را برعهده دارند و درصورت عدم شفافیت هر یک از آنها آن بخش از دید مردم پنهان مانده و زمینه را برای سوءاستفاده،‌ فساد و بی اعتمادی مردم که مهمترین آسیب عدم شفافیت است، فراهم می‌آورد. در این مورد حتی باید گفت که ارائه استاندارد و دقیق شاخص‌هایی که از نظر ارائه داده ماهیت یکسانی دارند نیز اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد و نمی‌توان به بهانه محتوای یکسان از برخی از آن‌ها صرف‌نظر کرد. برای مثال نمی‌توان مشروح مذاکرات صحن را بدلیل وجود آرشیو فیلم و صوت ارائه نکرد. زیرا با وجود اینکه آرشیو متن، صوت و فیلم جلسات همه محتوای جلسه صحن شورا را منعکس می‌کنند اما کارکردهای مختلفی دارند که ضرورت وجود همه آن‌ها را بصورت همزمان ایجاب می‌کند. بنابراین ما شاخص‌ها را به دو دسته شاخص‌هایی که پشتوانه قانونی دارند و شاخص‌هایی که پشتوانه قانونی ندارند، تقسیم بندی میکنیم. در ادامه شاخص‌هایی که شفافیت آن‌ها پشتوانه قانونی دارد، خواهد آمد.

1. شاخص‌هایی که شفافیت آن‌ها پشتوانه قانونی دارند.

در این بخش به شاخص‌هایی اشاره خواهیم کرد که در قوانین مختلفی از جمله قانون تشکیلات و وظایف شوراهای اسلامی شهر و روستا یا آیین نامه داخلی شوراها به شفافیت آن‌ها تصریح شده است. بنابراین برای شفافیت این شاخص‌ها قانون پشتوانه مناسبی خواهد بود که می‌توان با استناد بر آن مخالفین احتمالی را قانع کرد.

نکته بسیار حائز اهمیت در این بخش این است که به احتمال قوی اطلاعات مربوط به این شاخص‌ها بنا بر الزام همین قانونی جمع‌آوری شده‌اند و هم‌اکنون نیز کارمندان شورا طبق رویه معمول مشغول جمع‌آوری این اطلاعات هستند و حتی شاید برخی از این اطلاعات همین الان بر روی سایت شورای شهر موجود باشد یا بصورت کتاب منتشر شده باشد. در اینصورت باید گام بلند استاندارد سازی ارائه داده‌ها را برداشت. واقعیت این است که در دنیای کنونی که انفجار اطلاعات رخ داده است و هر روز میلیون‌ها داده از سازما‌ن‌ها و نهادهای دولتی، عمومی و خصوصی منتشر می‌شود، رها کردن داده در فضای مجازی را نمی‌توان شفافیت نامید، چه رسد به چاپ کتبی که اغلب در کمدهای مدیران خاک می‌خورند. لذا ارائه استاندارد داده جزء لاینفک شفافیت است که بدون آن عملا شفافیتی رخ نداده است. در ادامه همین نوشتار به توضیح بیشتری در مورد استانداردهای ارائه داده خواهیم پرداخت.

شاخص‌های این دسته عبارتند از:

شاخص

متن قانونی

مستند قانونی

شفافیت بودجه شورای شهر

شورا موظف است در پایان هر سال مالی صورت بودجه و هزینه خود را‌جهت اطلاع عموم منتشر نماید و نسخه‌ای از آن را جهت بررسی به شورای شهرستان و‌ استان ارسال کند

بند 31 ماده 71 قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران

شفافیت برنامه جلسات علنی

رئیس شورا موظف است: روز و ساعت تشکیل جلسه بعد را قبل از ختم جلسه اعلام نماید.

بند 11 ماده 6 آئین‌نامه داخلی شورای اسلامی شهر مصوب سال 1384 هیات وزیران

امکان حضور مردم در جلسات شورا

حضور مستمعان در جلسات شورای عالی با اجازه رئیس آزاد است .تبصره ـ مستمعان در جلسات باید نظم را رعایت کنند و در صورت تخلف به دستور رئیس ازسالن‌اخراج خواهند شد.

ماده 22 آئین‌نامه داخلی شورای عالی استان‌ها

شفافیت مشروح مذاکرات و مصوبات

مذاکرات کامل هر جلسه علنی و مصوبات ثبت و ضبط می‌شود و انتشار آن درمطبوعات ورسانه های گروهی جهت اطلاع عموم بلامانع است

ماده 29 آئین‌نامه داخلی شورای عالی استان‌ها

شفافیت مصوبات

ارسال یک نسخه از مصوبات شورای عالی که جنبه عمومی دارد به روزنامه رسمی برای چاپ‌.

بند 13 ماده 10 آئین‌نامه داخلی شورای عالی استان‌ها

شفافیت مشروح مذاکرات

تمامی مذاکرات درجلسه شورا علنی وقابل انتشار وپخش برای افکار عمومی است ویک نسخه کامل ازصورت مذاکرات شورا نزد واحد قوانین شورا وپخش برای افکار عمومی است ویک نسخه کامل ازصورت مذاکرات شورا نزد واحد قوانین شورا بایگانی خواهد شد

ماده 19 آئین‌نامه داخلی شورای شهر مشهد

شفافیت آرا در جلسات علنی شورا

اسامی موافقین ,‌مخالفین وممتنعین بدون اینکه درجلسه علنی قرائت شود درمشروح مذاکرات شورا ثبت می شود

تبصره ماده 41 آئین‌نامه داخلی شورای شهر مشهد

برگزاری علنی جلسات شورا

جلسات شوراها علنی و با حضور دو سوم اعضای اصلی رسمیت می‌یابد و تشکیل جلسات غیرعلنی منوط به تصویب دوسوم اعضای حاضر در جلسه می‌باشد.

ماده 15 قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران

سایر شاخص‌های موجود در نقشه شفافیت شورا که در جدول بالا ذکر نشده‌اند، فاقد مستند قانونی بوده و نیاز است که در اسرع وقت اعضای شورا نسبت به ایجاد الزام قانونی برای آن‌ها اقدام لازم را مبذول دارند. طبیعتا این به معنای مخالفت قانون با شفافیت این شاخص‌ها نیست و فقط می‌توان گفت قانون بدلیل کهنگی یا بی‌توجهی به این شاخص‌ها، در مورد آنها سکوت کرده است. هرچند قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، زیرساختی را برای حامیان شفافیت ایجاد کرده است که در بسیاری از موارد بتوان با استناد به آن کار را پیش برد.

در این بخش، شاخص‌ها را می‌توان به دو حوزه حساس و غیر حساس تقسیم کرد و عملیات شفافیت شورای شهر را از شاخص‌های غیر حساس در این بخش آغاز نمود.

تشخیص حساسیت سایر اعضا نسبت به شفافیت هر یک از شاخص‌های این بخش بر عهده مجری است. هرچند بصورت کلی می‌توان حدس زد که کدام شاخص‌ها حساسیت بیشتری را بر می‌انگیزانند اما شرایط سیاسی و بافت فرهنگی هر شهر متغیر مهمی است که مانع از ارائه یک نسخه واحد برای همه شهرها می‌شود.

نکته مهم:

ممکن است مقاومت‌های زیادی از طرف سایر اعضای شورای شهر در برابر شفافیت انجام شود و تقریبا همه شاخص‌ها از منظر سایر اعضا حساس تلقی شود، در این حالت و برای شکست سد پنهان کاری و با توجه به تجربیات مختلف بین‌المللی توصیه می‌شود، فرد شفافیت را از خود آغاز کند. برای مثال آراء، حضور و غیاب، فیش حقوقی و سایر موارد اینچنین را در کانال یا صفحه‌ای در فضای مجازی منتشر نماید. به این ترتیب علاوه بر اثبات صداقت خود در پیگیری شفافیت، زمینه برای شکل‌گیری مطالبه مردمی و رسانه‌ای از سایر اعضای شورا فراهم می‌شود.

شفافیت شهرداری

شفافیت شهرداری نتیجه و عارضه مثبت شورای شفاف خواهد بود. شورای شفاف نمی‌تواند شهرداری غیرشفاف را تحمل کند و حتما به سمت شهرداری شفاف و شیشه‌ای گام خواهد برداشت. از آنجا که در حوزه‌های متنوعی از بحث محیط زیست تا آسیب‌های اجتماعی و تا ساخت و ساز شهری و شهر هوشمند و ... وظایفی برعهده دارند، طبیعتا سازمان شهرداری، سازمانی حجیم و فربه خواهد بود. علاوه بر این برای مدیریت این سازمان عریض و طویل نیاز به ستادی پرقدرت خواهد بود.

در اینجا باید به این نکته اشاره کرد که شهرداری از حیث ماموریت و وظایف تفاوت ماهوی جدی با شورا دارد. شاید بتوان از تعبیر صف برای شهرداری و ستاد برای شورا استفاده کرد. در اینصورت باید پذیرفت که الزامات و شاخص‌های شفافیت ستاد و صف کاملا با یکدیگر متفاوت خواهند بود. برای مثال می‌توان اشاره کرد که شهرداری بیشتر با مردم درگیر است. بدلیل گردش مالی بالا، فسادهای اقتصادی بیشتر در شهرداری رخ می‌دهد. در حالی که فسادهای شورا بیشتر از جنس عدم نظارت و تصمیم در موقعیت تعارض منافع و ... خواهد بود. البته باید متذکر شد که همه انواع فساد در هر دو حوزه شورا و شهرداری قابل تصور است و این تقسیم بندی صرفا برای پیدا کردن اولویت‌های شفافیت است و هرگز فسادهای موجود در این دو دستگاه را منحصر به موارد ذکر شده نمی‌کند.

بنابراین اولین سوالی که پیش می‌‌آید این است که اولین گام برای شفافیت و مبارزه با فساد در شهرداری چیست؟

مسلما مقدمه واجب شفافیت اطلاعات، وجود اطلاعات است. لذا در اولین گام باید شهرداری را مکلف به ثبت اطلاعات به صورت دیجیتالی و نظام‌مند کرد. در این مرحله کاری به درست یا غلط بودن رویه‌ها و یا حتی شفافیت اطلاعات نداریم و صرفا باید تاکید کرد که تمام فرآیندها، اطلاعات مدیران و کارکنان، پرداختی‌ها و در یک کلام همه چیز باید در سامانه‌ی خاص خود ثبت شود. البته قطعا تمام شهرداریهای کشور تعدادی از این سامانه‌ها را در اختیار دارند، پس باید به فکر توسعه این سامانه‌ها از نظر کیفی و کمی بود.

در مورد لیست این سامانه‌ها می‌توان از تجربه شهرداری کلان شهرهایی مانند تهران استفاده کرد و نیز می‌توان با توجه به شاخص‌های شفافیت شهرداری که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود، ایده‌هایی برای تولید این سامانه‌ها بدست آورد.

بعد از ثبت داده‌ها، باید به دنبال شفافیت در حوزه‌هایی بود که زیرساختی تر هستند و امکان ممانعت از فساد را تا حد زیادی فراهم می‌کنند.

در این زمینه به جدول زیر توجه فرمایید:

  • تصویب طرح مدیریت تعارض منافع در مدیریت شهری

  • شفافیت قراردادهای شهرداری

  • طراحی و شفافیت سامانه معماری و شهرسازی

  • شفافیت انتصابات

  • شفافیت بودجه

  • شفافیت فرایند مزایدات، مناقصات و موارد ترک تشریفات

استانداردهای ارائه داده

در بالا گفته شد که با توجه به الزامات قانونی شفافیت مدیریت شهری ممکن است بسیاری از داده‌های مربوط به شورا و شهرداری از گذشته ثبت و منتشر شده باشند. اما بدلیل عدم رعایت استانداردهای ارائه داده شفافیت در این حوزه‌ها حس نمی‌شود. بنابراین باید همراه با تغییرات ایجاد شده در سطح تکنولوژیکی و همگام با توسعه فضای مجازی و فراتر از آنچه در قوانین کهنه وجود دارد – که حقیقتا نیاز به بازنگری قوانین در این حوزه وجود دارد- به فکر ارائه استاندارد داده‌های مجموعه مدیریت شهری بود.

تیم بزنرزلی مخترع وب  و نظریه پرداز داده‌باز، استانداردی 5 سطحی برای کیفیت داده‌های باز معروف به «داده‌های 5 ستاره» تعریف کرده است:

  1. در سطح اول نوع و فرمت داده اهمیت نداشته و مهم این است که داده با مجوز باز در دسترس همه قراربگیرند.

  2. در سطح دوم داده‌هایی قرار می‌گیرند که دارای ساختارهای صفحه گسترده و جدولی مثل اکسل باشند.

  3. سطح سوم مشابه سطح دوم است،  یعنی داده‌های مرتب‌شده با ساختار جدول، اما تفاوت اصلی در فرمت داده‌هاست. مثلا فرمت xls را فقط با مایکروسافت اکسل می‌توان مشاهده و ویرایش کرد. فرمت‌هایی مثل CSV عمومی بوده و همه می‌توانند از آن استفاده کنند. پس اگر داده‌های اکسل خود را به CSV تبدیل کنید، سه ستاره خواهد شد. ضمن آنکه این داده‌ها ماشین‌خوان هم هستند.

  4. در سطح چهارم، داده‌ها نه در فایل‌ها، بلکه در صفحات وب منتشر‌می‌شوند و هرکدام آدرس اختصاصی خود را دارند. یعنی برای مشاهده داده‌ها نیازی به فایل و نرم‌افزار ندارید. چرا که داده‌ها از طریق کدهای HTML و XML نوشته می‌شوند. در این حالت می‌توان داده‌ها را به یکدیگر لینک کرد.

  5. در سطح آخر همه‌ی داده‌ها باز بوده و به یکدیگر لینک و مرتبط هستند. در این جا شبکه‌ای از داده‌ها داریم که به یکدیگر وصل هستند.

برای اطلاع کامل و دقیق از استانداردهای ارائه داده به لینک زیر مراجعه نمایید.

transparency4iran.ir/post/495